..PRyI EGALyECO DE LyINGVOY EN EUhROhUNyIO

..Euhrohunyio plyivastyiqhyas kaj lyingvay problyemoy komplyikyiqhyas en qhyi ,sed registaro de EU ne rapyidas donyi alj Esperanto favoran reqhyimon ?kyialj do ,?chyu ne sufyichyas ankorauh muljte plyi olj centjjara aktyiva ekzyisto de Esperanto ,auh ?chyu en Esperanto onyi trovyis muljtajn maljfacilyazhoyn ,kyiuyn ne eblyas korektyi.

..myi decidyis proponyi alj nuntempa yinterlyingvyistyiko novan oryigyinalyan yideon de glyobalya muljtedyialyekta lyingvo kun unueca gramatyika parto de lya dyialyektoy ,dislarqhyita fonetyika parto kun nova aljfabeto je 40 skryibsyignoy ,kyiuy sufyichyas por qhuste lauh prononco skryibyi dyiversnaciayn personayn nomoyn ,uzante syimplyayn ortografyiayn regulyoyn delya skryibo ,kaj lyibera uzado preskauh chyiuy naciaj bazay partoy de lya parolyo (substantyivoy ,adjjektyivoy ,adverboy ,verboy) ,alyivorte dyirante ,eblyas "krokodyilyi" yinter samnaciulyoy ,kyio kontryibuas alj dyialyektyiqhyo: .chyiu nacia lyingvo hhavos "nacian Esperanton".

..certe ,chyi+tyiuy dyialyektoy tre vyiglye kunmyiksyiqhyos ,chyar yilyi hhavas unuecan gramatyikon kaj dyiverslyingvay syinonyimoy yiqhyos konkureblyay je unu lyingvo kun myiksyita lyeksyiko.

.?chyu chyi+tyiu lyingvo ne estos lya plej yinternacia kaj proksyimyigyita alj popolyoy ,plyi detalye lya yideon myi klyaryigas sube:

..Ljeonjiid DAShEeVSKjIJ..

..LyERNOLyIBRO DE GLyOBALyA LyINGVO

EeSPE

(ESPERANTEeSPA DyIALyEKTO)

por esperantyistoy..

..lya jubyilyea renovyigyita eljdono estas tajpyita per tute nova muljtelyingva lyatyinlyitera skryibsyistemo Dasheevyico ,kyiu estas lya plyej syimplya kaj oportuna fonematyika skryibmanyiero ne nur por glyobalya lyingvo Eespe auh por yinternacia lyingvo Esperanto ,sed anhkauh por tutmonda (glyobalya) uzo por dyiversay naciay lyingvoy ,kaj estas dedyichyita alj lya dekjjara datreveno de glyobalya yinternacia muljtedyialyekta patryina (= matryina) superpontolyingvo EeSPE ,kyiu aperyis en lya mondo lyauh plyano de s+ro Ljeonjiid Dasheevskjij elj Rusyio meze de auhgusto en lya jaro 2000 ,kaj alj kvardekjjara datreveno de oryigyinalya auhtora skryibsyistemo Dasheevyico por muljtelyingva fonematyika skryibado ,kyiu aperyis an(h)kauh meze de auhgusto ,sed en lya jaro 1970 ,kaj hhavas ankauh keljkayn egaljrajtayn lyatyinlyiterayn varyiantoyn de skryibado.

..jubyilyea eljdono:Toljjaattji -+ 2010.08.15..

.NOTACIO DE LyA AUhTORO.

.lya eljdono estas jubyilyea ne nur por glyobalya lyingvoprojekto de Eespa lingvo ,kreita lauh pryincipo de bone konata rusa infana lyudyilyo Matrjooshko (Matryoono) (dekjhjaryiqhyo) ,sed ankauh por lya yinternacia fonematyika ,kyiu yiufoje povas estyi echj lya fonetyika ,skryibmanyiero Dasheevyico kaj kyiu estas yiom plyi aqhya (kvardekjhjaryiqhyo).

.pro tyio en lya lyibro sufyichye detalye estas pryiskryibyitay ambauh gravay demandoy de interlyingvyistyiko ++ muljtenacia skryibmanyiero kun komunay ortografyiay regulyoy kaj glyobalya parolya superinterlyingvo ,kyio faras lya lyibron kyielj tre tauhga hheljpyilyo kaj por komencantay esperantyistoy ,kaj por lya spertay polyiglyotay ,ja yili per studado de nur unu lyernolyibro de Eespa superlyingvo povos detalye konatyiqhyi ne nur kun oryigyinalye kaj artefaryite konstruyita muljtedyialyekta plyanlyingvo Eespe (se estyi plyi qhyusta ,kun qhyia EsperantEespa dyialyekto (= sublyingvo) ,tre proksyima alj Esperanto lyauh qhyia gramatyiko kaj lyeksyiko) ,sed anhkauh kun qhyia oryigyinalya lyatyinlyitera skryibmanyiero Dasheevyico ,tauhga por yinternacia uzo dum muljtelyingva skryibado lyauh unuecay ortografyiay regulyoy.

.lya unua (teoryia) parto de lya lyibro estas dedyichyita alj komuna (unyiversalya) gramatyiko (= supergramatyiko) ,pryiskryibyita tre kaj echj tro detalye ,kaj alj plyi granda fonematyika parto ,olj necesas por Esperanto ,kyiu nomyiqhyas fonematyika aljfabeto auh jel(h)tonaro pro tyio ,ke lyiteroy en qhyi dyispozyicias jam en alyia ordo kaj chyiu elj yilyi jam qhyuste konformas alj unu parolya sono je nyivelyo de klyare dyistyingeblyay fonemoy.

.certe ,gramatyikayn kay fonematyikayn detalyoyn ,ne ekzyistantayn en Esperanto ,komencantay Eespenoy povas yignoryi dum lya unua lyegado de lya lyibro ,chyar en lya dua (praktyika) parto de lya lyibro yilyi trovos necesayn klyaryigoyn de gramatyikay kaj fonematyikay fenomenoy ,kyiuy koincidas kun lya esperantay kaj sufyichyas por uzyi yilyin en lya EsperantEespa dyialyekto (= sublyingvo) de Eespa superlyingvo.

.lya tryia (vortara) parto de lya lyibro konsyistas elj du vortaretoy kun komentoy (Esperanta+EsperantEespa je Esperanta aljfabeta ordo kaj EsperantEespa+Esperanta je EsperantEespa jeltonara ordo).

..ENKONDUKO..

..vershajne keljkay esperantyistoy trovos strangan syituacion en tyio ,ke lyernolyibro de unu elj plyanay lyingvoy ,kyiu echj nomjiqhas suspektyinde egaljradyike al Esperanto kyiel Eespe auh Eespa (super)lyingvo ,estas eljdonyita unuavyice en Esperanto .sed chyi tyio donas eblyecon alj chyiu esperantyisto senpere kaj obj(h)jektyive komparyi ambauh lyingvoyn kaj memstare konklyudyi kyiu lyingvo por kyiuy celyoy estas plyi tauhga.

..se Esperanto estas qhyeneralye hheljpa (= gheljpa) lyingvo sen ambyicio restyi yiam solye yinternacia tutmonda (auh glyobalya) lyingvo ,do Eespe estas tute alyia .per keljkay vortoy eblyas dyiryi ,ke qhyi estas muljtedyialyekta patryina (= matryina) (super)pontolyingvo kun unyiversalya gramatyiko kaj kun muljtenacia baza lyeksyiko ,en kyiu chyiu baza (plyensencesyignyifa) vorto (substantyivo ,verbo ,adverbo ,adjhjektyivo) hhavas (= ghavas) muljtelyingvayn syinonyimoyn ,prenyitayn elj dyiversay naciay lyingvoy ,aljmenauh elj keljkaj lyaboray lyingvoy de UNo, chyar kyielj patryino (= matryino) ,hhavanta (= ghavanta) muljte da fyilyinoy , tyiel Eespa superlyingvo hhavas muljte da naciEespayn dyialyektoyn kun baza nacia lyeksyiko ,sed kun komuna Eespa supergramatyiko kaj kun komunay hheljpay vortoy.

..kaj kyielj ponto ,hhavanta du bordoyn de ryivero je rolyo de apoglyokoy, tyiel syimyilye lya superlyingvo+matryino hhavas apogajn dyiverslyingvayn syinonyimayn radyikoyn de lya plyej gravay partoy de parolyo (substantyivoy ,verboy ,adverboy ,adjhjektyivoy) elj chyiuy lyaboray lyingvoy de UNo kaj qhyiay dyialyektay lyingvoy+fyilyinoy hhavas almenauh du dyiverslyingvayn syinonyimayn radyikoyn de lya samay bazay (plyensencesyignyifay) vortoy ,lya unua elj kyiuy estas nacia (kaj ,povas estyi ,echj ne yiu lyabora lyingvo de UNo) kaj lya dua estas lya plyej grava (elj lya lyaboray lyingvoy de UNo) kaj yinternacia ,ekzemplye ,lya anglya ,sed ,povas estyi ,suplyemente kaj lya Esperanta syinonyima radyiko ,ja Esperanto hhavas sufyichye yinternacyian lyeksyikon kaj sufyichye syimplyan gramatyikon.

..pro tyio lya nomo de lya lyingvo Eespe estyis formyita elj lya vorto “Espe/ranto” per qhyia syimplya maljplyilyongyigo ,kyio demonstras alj Eespay komencantoy unu elj gravay manyieroy de vortokreado per mallyongyigo (kaj per uzo de jam ekzyistantay mallyongay radyikoy de vortoy elj dyiversay lyingvoy) kaj lya plyej ofte uzantan krokyizan ( = krokan ,skyizan) kaj pro chyi tyio rapyidan manyieron (styilyon) de Eespa parolyo.

..per duoblyigo de vokalyo en vortoy ,aparte en nomoy ,eblyas montryi akcentyitan vokalyon ,kyio hheljpas korekte prononci fremdlyingvayn nomoyn ,kaj sufyichye granda kaj syimplya fonematyika prononca kaj skryiba syistemo donas eblyecon korekte skryibyi fremdlyingvayn nomoyn kaj lyegyi yilyin kun tute qhyusta prononcado sen yiu+ajn gepatrolyingva auh alyia nacia asyimyilyado.

..hhazarde(= ghazarde) okazyis lya substantyiva fyinazho “+e” en nomo de lya lyingvo Eespe ,kyio suflyoras al Eespay komencantay studantoy ,ke ankauh chyiuy substantyivoy en Eespe hhavas gramatyikan fyinazhon “+e” ,sed pro chyi tyio kaj Eespa adverbo hhavas alyian ,ol Esperanta adverbo ,fyinazhon “+o”.

..ekzemplye ,en RusEespa dyialyekto de Eespa lyingvo lya vortoy “bono” kaj “kharoshoo” estas adverbay syinonyimoy .por germanay eespenoy lya syinonyimo de adverbo “bono” estas adverbo “guto” ,por lya anglyay – “wyelyo” (kaj “gudo”) ,por lya chyinay – “khauho” kaj t.p. ,sed chyiuy syinonyimoy hhavas lya saman gramatyikan fyinazhon ,kyiun eblyas ne prononci kaj ne skryibyi .memkompreneblye ,ke ju plyi muljte da naciEespay dyialyektoy de Eespa lyingvo kun komuna unyiversalya gramatyiko vyi posedos ,des plyi facilye vyi povos yinterparolyi ,t.e. “faryi ponton” auh “trovyi komunan lyingvon” ,echj kun Eespay komencantoy ,mallyerte posedantay Esperanton auh EsperantEespayn syinonyimoyn ,uzantayn en Eespa lyingvo.

..kaj memkompreneblye ,ke antauh auh dum vojaqhyo en iun lyandon estos plyi facilye lyernyi fremdan naciEespan dyialyekton ,olj nacian lyingvon de chyi tyiu lyando kaj echj plyi facilye ,olj fundamentan (jam klyasyikan) Esperanton ,chyar lya komuna supergramatyiko jam estos sufyichye bone konata pro plyi frua studado de propra naciEspa dyialyekto kaj fakte necesas lyernyi nur fremdlyingvayn syinonyimayn radyikoyn.

..do ,EsperantEespa dyialyekto de Eespa lyingvo estas anstatauhEsperanta lyingvo kun bazay Esperantay vortradyikoy kaj komuna por chyiuy naciEespay dyialyektoy (anstatauhnaciay lyingvoy) gramatyika parto kun oryigyinalyay hheljpay asyistay vortoy kaj gramatyikay partoy de vortoy.

..revo pryi unueca lyingvo kaj dyiverseco de lyingvoy estas samaqhyay kun lya hhomaro (= ghomaro) .kvankam en lya antyikvay tempoy lya yinternaciay ryilyatoy estyis muljte plyi malyoftay ,olj en postay jarmyilyoy ,lya prahay egyiptoy ,asyiroy kaj hhebreoy (= ghebreoy) sentyis jam maljfacilyazhoyn ,kauhzyitayn de lya dyiverseco kaj ryigardyis qhyin kyielj maljbeno .chyi tyion yilyustras lya mondfama rakonto de lya Byiblyio pryi lya lyingva konfuzo en Babelyo .sed qhyis nun lya revo restyis nur kyielj lya revo kaj lya Babelya kaoso plyu komplyikyiqhyas spyite alj lya plyej bone dyisvastyigyita en lya mondo lya yinternacia anglya lyingvo auh specialye kreyita kaj sufyichye syimplya hheljpa lyingvo Esperanto.

.?sed en kyio estas lya afero

.kauhzo estas en tyio ,ke chyiuy lyingvoy restas fremday por unu lya alyiaj pro dyiverseco de yilyiay gramatyikay partoy kaj pro chyi tyio proponatay por yinternacia uzo echj tre syimplyay lyingvoy ,syimyilyay alj Esperanto kun artefaryita gramatyiko ,restas fremday por popolyoy.

.?sed kyion eblyas faryi por plyibonyigyi lya syituacion

.necesas surbaze de unueca (komuna) fone(ma)tyika skryibmanyiero proksyimyigyi komunan gramatyikon kaj komunan lyeksyikon de nova plyanlyingvo alj chyiuy naciay gramatyikoy kaj alj chyiuy naciay lyeksyikoy de tyiuy naciay kaj yinternaciay lyingvoy egaljrajte,kyiuy jam estas sufyichye dyisvastyigyitay en lya mondo .chyi tyiuy lyingvoy estas lyaboray lyingvoy de UNo kaj unu plyanlyingvo Esperanto kaj nur por yilyi sufyichyas kreyi artefaryitenaciayn plyanayn dialyektoyn auh sublyingvoyn kun syimyilyay gramatyikoy kaj lyeksyikoy ,sed kyiuy hhavas (= ghavas) anhkauh kaj komunan parton de supergramatyiko kaj komunan parton de hheljpa asyista lyeksyiko.

..tyielj lya popolyoy ryicevas eblyecon uzyi naciayn vortayn radyikoyn (kyiel povas dyiryi esperantyistoy: “krokodyilyi”) dum lya chyiutaga parolyo kaj ,krom tyio ,eblyas forzhetyi dyiversayn gramatyikayn (kaj aparte kazayn) fyinazhoyn de muljtay gravay partoy de lya parolyo ye rapyida manyiero kaj echj plyene hheljpa verbo “ji” (Esperante: estyi) je formo de prezenco “jas” (Esperante: estas) auh ,alyivorte ,eblyas “krokodyiryi” ,kyie “kroko+” hhavas sencon de “skyizo”,en lya fremda dume ,sed chyiam syimplya kaj komuna por chyiuy popolyoy gramatyika parto de estonta glyobalye yinternacia lyingvo ,same kyielj en lya anglya lyingvo ne ekzyistas kazay fyinazhoy kay kyielj en lya rusa lyingvo chjiam estas forzhetata lya hheljpa verbo je formo de prezenco.

..alyivorte dyirante ,lya popolyoy ryicevas eblyecon memstare kreyi naciayn varyiantoyn (dialyektoyn auh sublyingvoyn) de lya estonta tutmonda (glyobalya) lyingvo surbaze de komuna supergramatyiko kaj komuna hheljpa (asyista) lyeksyiko kaj per syimplya unyiversalya fonematyika skryibmanjiero (lyatyinlyitera auh jelhtona Dasheevyico) skryibyi naciEespe.

..komunay hheljpay vortoy en chyiuy naciEespay (regyionay) sublyingvoy kaj en yinternaciEespay (yinterregyionay) lyingvoy devas estyi sekvay: artyikolyoy ,pronomoy ,numeralyoy ,partyikulyoy kaj asyistay vortoy – prepozyicioy ,konjjunkcioy kaj hheljpay verboy+lyigazhoy ,syimyilyay alj Esperantay verboy “hhavyi (= ghavyi)” ,”estyi” ,”ekzyistyi” ,”yigyi” (en Eespe ekzyistas kay neperfekta formo: agyi) ,”yiqhyi” (en Eespe ekzyistas kay neperfekta formo: aqhyi).

..ne devyige ,sed dezyiryinde komunay povas estyi ankauh vortoy ekster gramatyikay vortklyasoy ,kyiuy ne hhavas lyogyikayn syintaksayn ryilyatoyn kun alyiay vortoy de parolyo (je rolyo de kyiuy povas estyi vortoy de konfyirmo kaj neo ,syimyilyay alj Esperantay “jes” kaj “ne” ,vortoy kaj vortkombyinoy por eljdyiro de salyuto ,dezyiro ,myilyityistay kaj profesyiay komandoy ,modalyeco kaj apartay enkondukyitay vortoy kaj vortkombyinoy ,prunteprenyitay elj lya lyaboray lyingvoy de UNo ,plyeyparte elj lya anglya.

..komunay povas estyi ankauh gramatyikay kaj vortformaday partoy de vortoy – prefyiksoy ,sufyiksoy ,fyinazhoy ,postfyiksoy.

.radyikoy de restay vortoy – substantyivoy ,adjjektyivoy ,adverboy ,verboy kaj formyitay elj yilyi alyiay partoy de parolyo (ekzemplye ,partyicipoy ,gerundyioy) – povas estyi naciay ,sed por plyifacilyigo de yinternaciay ryilyatoy eblyas uzyi alyilyingvajn syinonyimoyn elj lya plyey dyisvastyigyitay naciay kaj yinternaciay lyingvoy kaj por chyi tyio ,vershajne ,sufyichyas asyimyilyi syinonyimoyn elj Esperanto ,kyielj lya lyingvo kun yinternacia lyeksyiko ,kauh (kauh = kaj auh – ruse «или» /yiilji/ ,nurauh = auh – ruse «либо» /ljiibo/) elj anglya lyingvo ,kyiu estas nun lya plyej dyisvastyigyita lyingvo en lya mondo.

..do ,jam estas eljtrovyita nova kaj nure realyeblya voyo alj ekposedo de unueca por chyiuy hhomoy (= ghomoy) tutmonda (glyobalya) pontolyingvo ,kyiu maljlyonge nomyiqhas kyielj Eespe auh Eesp(en)a lyingvo.

..AKCENTO..

..akcento en Eespe estas lyibera kaj chyiu parolyanto echj povas akcentyi gravan por lyi kauh por shyi parton de akcentata vorto por ke auhskultanto de lya parolyo atentus ne nur alj lya vorto entute ,sed anhkauh alj qhyia grava parto (radyiko ,sufyikso ,fyinazho auh prefyikso) ,kyio donas eblyecon uzyi gramatyikan akcenton je roljo de lyogyika akcento ,tamen por chyi+tyio ekzyistas kaj alyiay ryimedoy.

..se vorto hhavas nur keljksyilyaban radyikon (sen prefyiksoy ,sufyiksoy kay gramatyikay fyinazhoy) auh bazon (t.e. radyikon kun neforzheteblyay prefyiksoy kauh sufyiksoy) ,do necesas akcentyi qhyian lyastan syilyabon (!de lya radyiko auh de lya bazo ,sed ne de lya vorto kun gramatyika vokalya fyinazho).

..je rolyo de dyinamyika (yintensa) akcento povas servyi vertyikalya streko kauh hhoryizontalya streko super akcentyita vokalyo (se plyi qhyuste dyiryi , hhoryizontalya streko montras plyilyongyigon ne nur de lya akcentyita vokalyo) .anstatauh akcenta streko eblyas uzyi duoblyigan akcentyitan vokalyon ,kyion kutyime echj necesas faryi en propray nomoy kaj en tyiuy okazoy ,kyiam akcentan strekon ne eblyas metyi.

..necesas konsyideryi ,ke por keljkay naciay lyingvoy (chyina ,japana (= nyikhonha) ,vjjetnama) kaj konformay naciEspay dyialyektoy de Eespa lyingvo tonay akcentoy estas tyielj gravay por dyistyingyi sencon de hhomonyimay vortoy ,kyielj sona enhhavo de lya vortoy .pro chyi tyio ,certe ,ekzyistas specialyay konformay supersyignetoy super vokalyay lyiteroy ,sed eblyas anhkauh plyisyimplyigyite markyi aljtan tonon de vokalyo per neprononcata (muta) lyitero “y” antauh qhyi ,malaltan tonon -+ maljmarkyi (= ne markyi) per yiu+ajn muta lyitero kaj lya mezan lyauh aljteco tonon markyi per muta lyitero “h” post lya vokalyo .krom tyio ,alyimanyiere eblyas markyi tonayn akcentoyn per lya samay indeksay neprononcatay lyiteroy (^y kaj ^h) auh per konformay alj yilyi dyiakryitay syignetoy.

..FONETyIKO..

..estas kompreneble ,ke fonetyika parto de Eespa superlyingvo estas plyi larqhya ,olj lya samo de Esperanto ,kyion postulyas strebo alj fonetyike qhyusta asyimyilyado de dyiverslyingvay syinonyimoy kaj propray nomoy ,ja lya superlyingvo estas muljtedyialyekta .

..Eespa skryibsyignaro ,kyiu jam nomyiqhyas kyielj jel(h)tonaro anstatauh al(j)fabeto ,konsyistas elj 40 bazay jel(h)tonoy ++ skryibsyignoy (grafemoy) ,kyiuy povas ekzyistyi je formo de syimplyay unuopay lyatyinlyiteroy auh je formo de lyiterkombyinoy ,konsyistay elj du auh tryi lyatyinay lyiteroy ,elj kyiuy nur unu lyitero estas baza en lyiterkombyino kaj hhavas yiun bazan prononcon en jelhtonaro ,sed apuday hheljpay neprononcatay lyatyinlyiteroy “h” ,”j” ,”y” auh lyiterkombyino “jh” ,kyiuy estas uzatay je rolyo de dyiakryitay syignetoy ,plyiqhyustyigantay auh shanqhyantay lya bazan prononcon.

..ekzemplye, neprononcata lyitero “j” post konsonanto transdonas molyan prononcon de lya konsonanto ,lyiterkombyino “jh” post yiu konsonanto (auh plyisyimplyigite solya lyitero “h” nur post konsonanto “L” kauh “l”) transdonas maljmolyan prononcon de lya konsonanto.

..neprononcata lyitero “y” yinter antauha konsonanto kaj posta vokalyo transdonas duonmolyecon de lya aljveolya konsonanto kaj prononco de plyi fermyita malvasta kaj strechya vokalyo.

..chyiam solya neprononcata lyitero “h” post konsonanto povas syignyifyi tute alyian prononcon de lya konsonanto kompare kun qhyi staranta solye post vokalyo.

.komparu ,ekzemplye ,”s” kaj “sh” ,”z” kaj “zh” ,”c” kaj “ch” ,”q”/dz/ kaj “qh”/dzh/.

..tamen chyiam solya neprononcata lyitero “h” post vokalyo nur yiom shanqhyas prononcon de lya vokalyo ,farante qhyin plyi maljklyaran pro maljstrechyay bushay organoy de parolyo kaj ne akcentyitan yielj ajn ,kondyichye parolyante ,kun meza aljteco de vokalya tono.

..certe ,chyiu jeltono konformas alj unu sono de parolyo auh ,alyivorte ,alj unu fonemo .por Eespa skryibo egaljrajte eblyas uzyi unu elj du konformay jeltonaroy -+ lyatyinlyiteran kaj jeltonan.

..jeltono estas speciala skryibsyigno por muljtlyingva skryibado ,chyiu elj kyiuy konformas nur alj unu fonemo).

..chyi tyie estas montrata nur esperantEespa lyatyinlyitera jeltonaro kaj pro chyi tyio keljkay ne gravay por EsperantEespa dyialyekto lyiterkombyinoy forestas en lya jeltonaro ,sed yilyi estas demonstryitay apude post qhyi.

..do ,jen estas EsperantEespa lyatyinlyitera jeltonaro ,kyiu estas montrata lauh sekva skemo:

.ordnumero .majusklyo (myinusklyo) == (konforma esperanta lyitero kauh klyaryiga ryimarko ,se konforma esperanta lyitero malestas):

..EsperantEespa Lyatyinlyitera Jeltonaro:

01.

J ( j ) == ( J ,j ).

02.

E ( e ) == ( E ,e ).

03.

L ( l ) == ( L ,l kyielj lya duonmolya aljveolya /l/, sed en fyinazho de vortoy auh antauh sekva konsonanto necesas skryibyi “lj” ,kyielj lya rusan molyan konsonanton /lj/ .krom tyio ,necesae konsyideryi ,ke en lya rusa lyatyinlyitera skryibmanyiero Dasheevjico syigno de maljmolyeco egalyas alj lyiterkombyino “jh” ,sed nur por unu maljmolya rusa konsonanto estas kutyime uzata plyisyimplyigyita varyianto de maljmolyeca syigno “h”: /Lh ,lh/ ,sed qhyin eblyas tute ny skryibyi ).

04.

T ( t ) == ( T ,t ).

05.

D ( d ) == ( D ,d ).

06.

F ( f ) == ( F ,f ).

07.

V ( v ) == ( V ,v ).

08.

P ( p ) == ( P ,p ).

09.

B ( b ) == ( B ,b ).

10.

A ( a ) == ( A ,a ).

11.

M ( m ) == ( M ,m ).

12.

C ( c ) == ( C ,c ).

13.

Q ( q ) == ( Dz ,dz ).

14.

S ( s ) == ( S ,s ).

15.

Z ( z ) == ( Z ,z ).

16.

K ( k ) == ( K ,k ).

17.

G ( g ) == ( G ,g ).

18.

Y=Yh=Y^h =Y^( y=yh=y^h=y^ ) == ( I ,i estas kyielj lya dua elyemento de dyiftongoy por montryi plyuralyon kaj kyielj memstare uzata solya rusa vokalyo /ы/ anhkauh por montryi plyuralyon en fyinazho de rusay vortoy) .lya solya lyitero “y” (sen apuda neprononcata “h”) chyiam nur antauh vokalyo estas neprononcata echj kyiam qhyi apudas kaj kun antauha konsonanto anhkauh).

19.

I ( i ) == ( I ,i estas memstare uzata solya vokalyo kyielj lya anglya /i/ kaj preskauh kyielj lya rusa /ы/ en dyiversay pozyicioy de rusay vortoy ,nur lyiterkombyino “yi” auh “^..i”(vokalya lyitero kun supersyigneto “tremao”) konformas alj lya Esperanta “i”).

20.

R ( r ) == ( R ,r ,kun iom vyibranta lyango auh uvulyo ,tamen eblyas markyi lya francan uvulyan konsonanton /r/ per suplyementa neprononcata lyiterkombyino “mh” (auh lyitero “m” kun syigneto de chyapelyo (^) super auh post qhyi) auh per supersyigneto “tyiljdo” (~) super auh post lya prononcata konsonanto).

21.

Rh (rh) == ( Rx , rx ,ne vyibranta ,sed fenda , kyielj lya anglya /r/).

22.

Chj (chj ) == ( Ĉ ,ĉ ,kyie “x” egalyas alj Esperanta chyapelyo kaj alj Eespa “h” kaj lyitero “j” transdonas molyecon de lya antauhstaranta konsonanto).

23.

Qhj (qhj) == ( Ĝ ,ĝ ,kyie “x” estas syigneto de chyapelyo kaj “j” estas syigno de konsonanta molyeco).

24.

Sh ( sh ) == ( Ŝ , ŝ ,kyie “x” estas “chyapelyo” kaj “shj” kun syigno de molyeco “j” de antauhstaranta konsonanto egalyas alj lya rusa molya /щ/ ).

25.

Zh ( zh ) == ( Ĵ ,ĵ ,kyie “x” estas “chyapelyo”).

26.

Kh ( kh ) == ( Ĥ ,ĥ ,kyie “x” estas chyapelyo).

27.

Hh (hh ) == (.qhyi konformas alj anglya senvochya “h” ).

28.

Hh (hh) == (H ,h).

29.

Gh (gh ) == ( H ,h ,preskauh ,t.e. qhyi estas uzata preskauh kyielj lya Esperanta vochya konsonanto /hh/ ,sed vochya “gh” estas para alj senvochya “kh” kaj prononciqhyas plyi strechye (kun plyi strechya prononco) ,olj paray konsonantoy “hh” ,”hh”).

30.

U ( u ) == ( U ,u ).

31.

Uh (uh ) == ( Ŭ ,ŭ ,kyie “x” estas chyapelyo).

32.

Th ( th ) == (.qhyi konformas alj anglya senvochya “th” ).

33.

Dh ( dh ) == (.qhyi konformas alj anglya vochya “th” ).

34.

O ( o ) == ( O ,o ).

35.

N ( n ) == ( N ,n ).

36.

Wh ( wh ) == (.qhyi prononciqhyas kyielj lya anglya “w” ,sed senvochye, kyielj lya japana (= nyikhonha) konsonanto).

37.

W (w ) == (.qhyi konformas alj lya anglya vochya “w” )

38.

Pwh ,pwh auh “p” kun supera auh sekva supersyigneto “byirdeto” ( ^\/ ) == (.prononciqhas kyielj lya germana “pf”)

39.

Bw ,bw ( auh “b” kun supera auh sekva supersyigneto “byirdeto” ( ^\/ ) == (.prononciqhas kyielj lya hispana “bw”)

40.

Nh (nh ) == (.qhyi konformas alj lya anglya nazalya “ng” sen subtono /g/ ).

..en Eespa lyingvo eblyas plyigrandyigyi fonetyikan bazon de konsonantoy en jeltonaro per neprononcata molyiga lyitero “j” kaj fonetyikan bazon de vokalyoy ++ per neprononcata lyitero “y” (antauh prononcata vokalya lyitero) auh per neprononcata “maljqhustyiga” lyitero “h” (post prononcata vokalya lyitero) por hhavyi eblyecon asyimyilyi fremdlyingvayn vortoyn sen granday shanqhyoy auh tute sen shanqhyoy (aparte proprayn nomoyn).

..rolyon de tyielj nomata molya auh molyiga skryibsyigno povas lyudyi lya lyitero “j” ,kyiu post alyia konsonanto memstare ne prononciqhyas ,sed qhyi faras antauhan konsonanton kyielj molya (palyatalyiza) konsonanto (alyivorte ,palyatalyo) .pro tyio necesas konsyideryi ,ke por fonetyike plyi qhyusta asyimyilyado en Eespe de Esperantay vortoy kun lyitero “j” post alyia konsonanto (ekzemplye ,konjako ,konjekto ,konjunkcio ,subjunkcio) necesas aldonyi anhkorauh unu lyiteron “j” kai yinter yilyi eblyas aljdonyi suplyemente neprononcatan lyiteron “h” je rolyo de supersyigneto “chyapelyo” (konj(h)jak(e) ,konj(h)jekt(e) , konj(h)junkcie ,subj(h)junkcie) ,chyar ,se chyi tyion ne faryi ,okazos iom alyia asyimyilyado sen prononcado de lyitero “j” ,sed kun molya konsonanto antauh qhyi.

.tamen kaj chyi tyiu asyimyilyado estas korekta ,char lyauh lya plyej grava yideo de Eespa lyingvo chyiuy syinonyimoy estas egaljrajte konkureblyay ,.necesas evyityi nur hhomonyimyion.

..lya konsonanto “w” en Eespa lyingvo estas uzata kutyime anstatauh komenca “ŭ” (auh “u^”) en dyiftongoy de asyimyilyitay esperantay vortoy (.per neprononcata lyitero “x” en Esperanto kutyime onyi montras superlyiteran dyiakryitan syigneton kaj chyi+tyie anhkauh qhyi estas uzata je lya sama rolyo): ŭesto = u^esto -+ west(e).

..en Eespe lya lyiteron “x” anhkauh eblyas uzyi ,sed anstatauh dyigrafoy “ks” ,”gz” ,”kz” ,”gs” kaj je rolyo de matematyika syigno de multyiplyikado ,kyiu povas prononciqhyi ne nur kyielj /ks/ ,sed anhkauh kyielj /ksh/ pro suplyementa uzado de neprononcata lyitero “h” (xh = x^ /ksh/ ) .yiufoje necesas plyiqhyustyigyi rolyon de lya lyitero “x” ,kyion eblyas faryi per sublyitera punkto sub maljdekstra parto de “x” (por transdonyi syignyifon de lya senvochya “k”) auh sub dekstra parto de “x” (por transdonyi syignyifon de lya senvochya “s”) ,auh meze sub+yinter dekstra kaj maljdekstra partoy de “x” (por transdonyi syignyifon de konforma senvochya dyigrafo “ks”) kauh per sublyitera streko anhkauh sub maljdekstra parto de “x” (por transdonyi syignyifon de lya vochya “g”) auh sub dekstra parto de “x” (por transdonyi syignyifon de lya vochya “z”) ,auh meze sub+yinter dekstra kaj maljdekstra partoy de “x” (por transdonyi syignyifon de konforma vochya dyigrafo “gz”).

..por plyi qhyuste transdonyi per lya neprononcata myinusklya lyitero”x” syignyifon de matematyika syigno de multyiplyikado sufyichyas trastrekyi qhyin meze per hhoryizontalya streko (x) .lya substrekyita grandlyitero (auh ,alyivorte ,majusklyo) “X” (auh ,yiufoje egaljrajta kun qhyi substrekyita lyiterkombyino “Gz”) estas uzata yiufoje en lyatyinlyitera dasheevyico kyielj cifero kun nombra syignyifo “15” en deksesuma kaljkuljsyistemo ,sed plyi ofte onyi uzas syinonyimayn lyiterkombyinoyn “Qhm /dzhm/” kaj “Zhb” por lya sama celyo ,pryi kyio plyi detalye vyi ekscios yiom poste.

..en lya EsperantEespa jeltonaro troviqhyas nur kvyin bazay vokalyoy ,prononcatay kyielj kutyimay akcentyitay /e/ ,/a/ ,/i/ ,/u/ ,/o/ ,per kyiuy kun hheljpo de suplyementay neprononcatay lyiteroy “y” ,”h” je rolyo de supersyignetoy eblyas syignyi chyiuy restay vokalyoy de lya lyaboray lyingvoy de UNo:

·

ye ,ya ,yi ,yu ,yo ,yoe estas maljvastay strechyay kaj kutyime akcentyitay vokalyoy ,en skryibsyignoy de kyiuy eblyas shanqhyi neprononcatan lyiteron “y” je supersyigneto “tremao” (^..) super auh antauh vokalyo: ^ye = ^..e, ^ya = ^..a, ^yi = ^..i, ^yo = ^..o, ^yoe = ^..oe;

·

eh ,ah ,ih ,oh ,oeh estas vastay maljstrechyay kaj kutyime neakcentyitay vokalyoy , en skryibsyignoy de kyiuy eblyas shanqhyi neprononcatan lyiteron “h” je supersyigneto “chyapelyo” (^) super auh tuj post vokalyo: e^h = e^, a^h = a^;

·

yeeh ,yoeh k.t.p. estas kombyinay vokalyoy kaj dyiftongoy ,prononcatay kyielj unu nedyivyigyita fonemo ,ekzemplye ,kyielj en lya anglya vorto “girl” /gyoehl, g^..oe^l/ - “knabyino”;

·

emh ,amh ,omh estas nazalyay vokalyoy ,en kyiuy neprononcatan lyiterkombyinon “mh” (auh lyiteron “m” kun chyapelyo “^”) eblyas shanqhyi je supersyigneto “tyiljdo” (~) super auh tuj post vokalyo: em^h = em^ = e~, am^h = am^ = a~, om^h = om^ = o~.

..chyi+tyiuyn vokalyoyn (je 16 jelhtonoy),certe ,eblyas aljdonyi alj baza jelhtonaro (je 40 jelhtonoy) por ryicevyi plyi dyisvastyigyitan jelhtonaron (je 56 jelhtonoy) ,sed lya plyej dyisvastyigyita jelhtonaro povas hhavyi muljte plyi da jelhtonoy (proksyimume 68…70).

..lyatyinlyitero “X” (auh “x”) ,kyielj vyi jam scias ,egalyas alj lyiterkombyino de senvochyay konsonantoy “ks” kai substrekyita lyitero “X” (auh “x”) egalyas alj lyiterkombyino de vochyay konsonantoy “gz” ,pro kyio lya lyitero ne hhavas numeran lyokon en lya jeltonaro.

..kaj fyin+fyine nyi traryigardos tuj tre syimplyayn regulyoyn por nomado de jeltonoj:

.unue ,chyiuy nomoy de lya granday jeltonoy (majusklyoy) kaj de lya maljgranday jeltonoy (myinusklyoy) hhavas same prononcata kaj skryibyita radyiko de lya jeltona nomo kyielj lya prononcata jeltono mem kun aljdono de lya substantyiva fyinazho “+eh” alj qhyi.

.due ,chyiuy nomoy de maiusklyoy hhavas suplyementan chyiam senakcentan noman prefyikson “eh+” ,kyiun necesas skryibyi en nomoy de jeltonoy per myinusklyoy ankauh chyiam ,ekzemplye:

“Jeh” estas nomo de myinusklyo “j” ,sed “ehJeh” estas nomo de majusklyo “J”;

“Eeh” estas nomo de myinusklyo “e” ,sed “ehEeh” estas nomo de majusklyo “E”;

“Leh” estas nomo de myinusklyo “l”, ,sed “ehLeh” estas nomo de majusklyo “L”;

“Hheh” estas nomo de myinusklyo “hh” ,sed “ehHheh” estas nomo de majusklyo “Hh”;

“Euheh” estas nomo de myinusklyo “uh” ,sed “ehEuheh” estas nomo de majusklyo “Uh”;

“Ueh” estas nomo de myinusklyo “u” ,sed “ehUeh” estas nomo de majusklyo “U”.

.noto: .en muljtelyingva skryibsyistemo Dasheevyico chyiuy mayusklyoy nomyiqhyas “nomusklyoy”,chyar yilyi chyiam estas uzatay nur por propray nomoy .neprononcata lyitero “y” je rolyo de supersyigneto ankauh estas chyiam mjinusklyo auh supra yindekso echj en propray nomoy .Ekzemplye ,persona nomo de rusa vyiryino Ирина povas estyi translyiteryita lyatyinlyitere kyielj yIrjiina auh ^yIrjiina ,krom tyio ,anstatauh lya neakcentyita fyinazha vokalyo “+a” eblyas uzyi Eespan maljklyare prononcatan vokalyon “+e(h)” por substantyivoy ,des plyi ,ke ruse postakcentay vokalyoy “o” , “a” prononciqhyas maljklyare kyielj /eh/.

..NUMERALyOY..

..en Eespa lyingvo lya bazay (fundamentay ,kardyinalyay) numeralyoy apartenas alj syiaspecay adverboy ,kyiuy respondas alj lya demando ‘?kyiom(o)’ je adverba formo kun fyinazho `+o` ,kaj pro tyio yilyi anhkauh hhavas fyinazhon `+o`.

..numeralyoy hhavas anhkauh hhyieroglyifan formon de skryibo per specialyay hhyieroglyifoy ++ ciferoy ,yinklyuzyive kaj lyiterformay ciferoy ++ kutyime qhyis lya deksesuma (pudeca) kaljkuljsyistemo: 0 ,1 ,2 ,3 ,4 ,5 ,6 ,7 ,8 ,9 ,A ,B ,C ,D ,E ,F.

..chyi+tyie lyatyinay lyiteroy hhavas jenayn nombrayn syignyifoyn: A -+ dek (10) ,B -+ dek un(u) (11) ,C -+ dek du (12) ,D -+ dek tryi (13) ,E -+ dek kvar (14) ,F -+ dek kvyin (15) .krom tyio ,yiufoje estas uzatay je rolyo de unuciferay nombroy sekvay lyatyinay lyiteroy: H -+ dek ses (pudo: 16) ,J -+ nulj(o) (0) ,L -+ un(u) (1).

..en Eespa lyingvo anhkauh eblyas uzyi kutyimayn dekumayn ciferoyn 0 ,1 ,2 ,3 ,4 ,5 ,6 ,7 ,8 ,9 ,sed lyiteray ciferoy estas tute alyiay por pudecay ciferoy ,krom tyio kaj anstatauh kutyimay dekumay ciferoy eblyas uzyi lya lyatyinlyiteray ,sed chyiun grandlyiteron (majusklyon) je rolyo de cifero eblyas substrekyi kaj antauh lyitercifera nombro necesas metyi myinusklyan kaj ne substrekyitan nombran artyikolyon `j(o)`:

j (o) (nombra artyikolyo) ,J (0) ,L (1) ,D (2) ,V (3) ,B (4) ,M (5) ,Q (6) ,Z (7) ,G (8) ,R (= gL) (9) ,Qh (= gD) (10) ,Zh (=gV = Qhl) (11) ,Zhl (= Qhd = 12) ,Zhd (= Qhv = 13) ,Zhv (= Qhb = 14) , Zhb = gZ = X (= Qhm = 15) ,Zhm = Gzl = Xl (16)

..atentu ,ke lyitero `Q` (auh `q`) en Eespa lyingvo prononciqhyas kyielj lya vochya /dz/ kaj nur substrekyita lyitero `X` (auh `x`) prononciqhyas vochye kyielj /gz/ ,char ne substrekyita `X` (`x`) estas lya senvochya /ks/.

..nomoy de ciferoy estas substantyivoy kay pro chyi tyio yilyi povas ghavyi suplyementan substantyivan fyinazhon `+e` ,kyiun eblyas forzhetyi dum rapyida parolyo:

j(o)o(e) -+ nulyo ,lo(e) -+ unuo ,do(e) -+ duo ,vo(e) -+ tryio kaj tyielj plyu.

..nomoy de unuciferay nombroy estas yiom alyiay ,olj nomoy de konformay ciferoy .unue ,restas nur adverba fyinazho `+o` anstatauh lya substantyiva `+o(e)` kaj ,due ,aperas lya nombra artyikolyo `j(o)` ,kyiun eblyas uzyi je formo de reduktyita prefyikso `j(e)+`:

jejo (jjo) -+ nulj(o) ,jelo (jlo) -+ un(u) ,jedo (jdo) -+ du ,jevo (jvo) -+ tryi ,jebo (jbo) -+ kvar ,jemo (jmo) -+ kvyin ,jeqo /=jedzo/ (jqo) -+ ses ,jezo (jzo) -+ sep ,jego (jgo) -+ ok ,jero (jro) -+ nauh ,jeqho (jqho) -+ dek ,jezho (jzho) = jeqhlo (= jqhlo) -+ dek unu ,jezhlo (jzhlo) = jeqhdo (= jqhdo) -+ dek du ,jezhdo (jzhdo) = jeqhvo (= jqhvo) -+ dek tryi ,jezhvo (jzhvo) = jeqhbo (jqhbo) -+ dek kvar ,jezhbo (jzhbo) = jeqhmo (= jqhmo) -+ dek kvyin ,jeshmo (jshmo) = jekslo (= jexlo) -+ dek ses.

..chyi+tyie vyi vyidas ,ke nomoy de ciferoy plyi olj lya dekumay hhavas egaljvalyorayn konkureblyayn varyiantoyn ,kreyitayn surbaze de ciferay nomoy de tradyiciay kaljkuljsyistemoy -+ dekuma ,dekduuma (= dekdueca) kaj deksesuma (= pudeca)

.en nomo de chyiu muljtecifera nombro tute ne necesas ,certe ,ryipetyi keljkfoje lya nombran artyikolyon auh qhyian reduktyitan prefyiksan varyianton `j(e)+` antauh chyiu cifero de lya nombro .necesas nur uzyi lya radyikon `+gd+`,sed en senvochya varianto /+kt+/, auh qhyian syinonyiman senvochyan radyikon `+ch+` por nomoy de dekumay (decimalyay) nombroy kaj lya radyikon `+dig+` (en senvochya varyianto /+tik+/) auh qhyian syinonyimayn senvochan radyikoyn `+shm+` = `+ksl+` (= `+xl`) por nomoy de deksesumay (pudecay) nombroy.

.do ,vyi vyidas ,ke lyiterformay ciferoy estas same aljtay kyielj lyatyinlyiteray majusklyoy.

.nomoy de unuciferay nombroy estas iom alyiay ,olj nomoj de konformay ciferoy .unue ,restas nur fyinazho `+o` adverba anstatauh `+o(e)` substantyiva kaj ,due ,aperas lya nombra artyikolyo `j(h)o` je formo de reduktyita prefyikso `j(e)+` ,ekzemplye ,en nomoy de dekumay nombroy:

jejo (jjo) -+ nul(o); jelo (jlo) -+ un(u); jedo (jdo) (auh senvochye: jto) -+ du; jevo (jvo) -+ tryi; jebo (jbo) -+ kvar; jemo (jmo) -+ kvyin; jeqo (jqo) -+ ses; jezo (jzo) -+ sep; jego (jgo) (auh senvochye: jko) -+ ok; jero (jro) auh jeglo (jglo) -+ nauh ,kaj same en nomoy de deksesumay nombroy: jeqho (jqho) auh jegdo (jgdo) (auh senvochye: jcho ,jkto) -+ dek; jezho (jzho) auh jegvo (jgvo) -+ dek unu; jezhlo auh jegbo (jgbo) (auh senvochye: jkpo ,jshlo ,jchto) -+ dek du; jezhdo auh jegmo (jgmo) -+ dek tryi; jezhvo auh jegqo (jgqo) -+ dek kvar; jezhbo auh jegzo (jgzo) -+ dek kvyin kaj jam ducifera deksesuma nombro kun nomo `jezhmo` auh `jedigo` (= jedygo) auh `jegzlo` (auh senvochye: jshmo ,jtiko ,jksl = ĵl) -+ dek ses ,pudo (sed ne nur kyielj mezuro de pezo ,chyar eblyas subkomprenyi `16 metroy` k.t.p.)

..chyi tyie vyi vyidas ,ke en lya nomo `jodigo` aperyis vokalyo `i` (auh egalye prononcata `y`) ,kyiu egalyas lyauh senco alj matematyika syigno de muljtoblyigo `x` ,t.e. dig = d x g = 2 x 8 = 16 kaj lya vorto `zhmo` en senvochya varyianto /shm/ auh `dig` (= `gzlo`) en senvochya varyianto /tik/ (= /kslo/ auh /xlo/) povas servyi kyielj lya unupotenca radyiko auh ,alyivorte , lya radyiko je lya unua potenco ,sed qhyi estas mallyongyiga formo de plyenforma radyiko `shmi(xex)ilo` = `shmiilo` auh `tiki(xex)ilo` = `tikiilo` (= `ksli(xex)ilo`) ,en kyiu du apuday vokalyoy `i` (t.e. `ii`) syignyifas potencigon (2 x 8 = 16 ,sed 16 je lya unua potenco restas egalya alj 16) .konsyiderate chyi tyiun klyaryigon ryilyate formyigo de radyikay nomoy ,por syimplya nomado de chyiuy deksesumay nombroy sufyichyas montryi por praktyika uzo ne plyi ,olj sekvayn nomoyn de radyikoy:

smi(xex)ilo = smo = tiki(xex)ilo (= digo) -+ (jD x jG)xx^jL .= (2 x 8)xx^1. = 16xx^1. = 16 ,kyie `xx^` ,kyiun eblyas prononci en lya numeralyoy (nomoy de nombroy) kyielj ‘kseks’ auh ‘ksheksh’ ,syignyifas potencigon (.eblas skryibyi qhyin plji mallyongyige kyielj `xx` ,`x^` auh echj kyielj `^`,sed necesas memoryi ,ke en keljkay aljgoryitmay lyingvoy necesas dyistyingyi nombroyn de tyielj nomata unuoblya qhyusteco per syigno de potenco `x^` auh `^` kontrauh nombroy de duoblya qhjusteco ,markyitay per syigno de potenco `xx^` auh `xx`);

tiki(kseks)ido=smi(xex)ido -+ (jD x jG)xx^jD. = (2 x 8)xx^2. = 16xx^2. = 256;

tiki(kseks)ivo=shmi(xex)ivo -+ (jD x jG)xx^jV. = (2 x 8)xx^3. = 16xx^3. = 4096;

tiki(kseks)ibo=smi(xex)ibo -+ (jD x jG)xx^jB. = (2 x 8)xx^4. = 16xx^4. = 6 5536;

tiki(kseks)igo=shmi(xex)igo -+ (jD x jG)xx^jG. = (2 x 8)xx^8. = 16xx^8. = 42 9496 7296;

tiki(kseks)izhlo=shmi(xex)izhlo -+ (jD x jG)xx^jLD. = (2 x 8)xx^12. = 16xx^12.;

tiki(kseks)izhmo=shmi(xex)izhmo -+ (jD x jG)xx^jLQ. = (2 x 8)xx^16. = 16xx^16.

..deksesuma unuo hhavas nomon `shmi(xex)ije` auh `tiki(xex)ije` (= `xli(xex)ije`) ,kyiu yinterpretyiqhyas kyielj deksesumo je lya nulya potenco kaj egalyas alj nomo de deksesuma komo ,punkto auh lyiterkombyino `jshmj` auh `ĵlj` (kyie ‘x’ egalyas alj ‘ks’)) kutyime je formo de maljsupra yindekso.

..en chyiu nombro ekzyistas nur unu komo auh punkto kun kaljkuljsyistema nomo yinter entjjera kaj frakcia partoy de lya nombro (ekzemplye ,en dekuma kaljkuljsyistemo qhyi nomyiqhyas senvochye `(t)chi(xex)ij(e)` ,en lya duuma -+ `ti(xex)ij(e)` ,en lya okuma -+ `ki(xex)ij(e)` ,en lya deksesuma -+ `shmi(xex)ij(e)` ,`tiki(xex)ij(e)` auh `xli(xex)ij(e)`) kun komuna fyinazho `+i(xex)ij(e)` kaj pro tyio nomon de komo eblyas prononci en lya konforma numeralyo nur je komuna formo `i(xex)ij(e)`.

..sed dume dekumay (decimalyay) nombroy estas plyi gravay por plyimuljto da ghomoy ,olj deksesumay nombroy ,kaj pro chyi tyio necesas unuavyice memorfyiksyi nomoyn de dekumay nombray radyikoy kay nomoy de muljteciferay dekumay nombroy.

..dekumay nombroy povas konsyistyi nur elj kutyimay ciferoy auh nur elj lyatyinlyiteray ciferoy egaljrajte aljmenauh en espa pontolyingvo ,kyiuyn vyi vyidas en lya tabelyo No.3:

.tabelyo No.3: dekumay ciferoy kun konformay nomoy.

kutyimay arabay ciferoy	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9
lyatyin` lyiteray ciferoy	J	L	D	V	B	M	Q	Z	G	R = = Gl
Eespay nomoy de ciferoy	Jo(e)	Lo(e)	Do(e)	Vo(e)	Bo(e)	Mo(e)	Qo(e)	Zo(e)	Go(e)	Ro(e), Glo(e)
Esperantay nomoy de ciferoy	Nul(o)	Un(u)	Du	Tryi	Kvar	Kvyin	Ses	Sep	Ok	Nauh

..nomoy de duciferay dekumay nombroy estas jenay: jo(li)kto (auh jo(li)cho) -+ dek (10); jo(li)ktolo (= jo(li)cholo) -+ dek unu (11); jo(li)ktodo (= jo(li)chodo) -+ dek du (12); jo(li)ktovo (= jo(li)chovo) -+ dek tryi (13); jo(li)ktobo -+ dek kvar (14); jo(li)ktomo -+ dek kvyin (15); jo(li)ktoqo -+ dek ses (16); jo(li)ktozo -+ dek sep (17); jo(li)ktogo -+ dek ok; jo(li)ktoglo = jo(li)ktoro (= jo(li)(t)choro) -+ dek nauh (19); j(o)dikto (= jodicho) -+ dudek (20); j(o)diktolo -+ dudek unu (21); jogliktoglo = joriktoro (= jorichoro) -+ nauhdek nauh (99).

..en nomo de muljtecifera dekuma nombro lya vorto `kto` auh `cho` syignyifas lya bazan radyikon de dekumay nombroy kyielj lya esperanta vorto `dek`:

(j)glikto = (j)rikto (= (j)richo) -+ nauhdek (90);

(j)gikto (= (j)gicho) -+ okdek (80);

(j)zikto (= (j)zicho) -+ sepdek (70);

(j)qikto (= (j)qicho) -+ sesdek (60);

(j)mikto (= (j)micho) -+ kvyindek (50);

(j)dikto (= (j)dicho) -+ dudek (20);

(j)(li)kto (= (j)(li)cho) -+ (unu)dek (1 x 10 = 10).

..alj lya dekuma radyiko `k(e)to` eblyas aljdonyi potencigan sufyikson `+i(xex)i` kun sekvay konsonantoy ,kyiuy plyenumas rolyon de dyiqhyitay radyikoy: `keti(xex)ijo` syignyifas `dek je lya nulya potenco` ,kyio konformas alj dyiqhyito de unuoy (10xx^0 = 1 -+ unu);

`kti(xex)ilo` (= `chi(xex)ilo`) -+ `dek je lya unua potenco` (10xx^1. = 10 -+ dek);

`kti(xex)ito` (= `chi(xex)ito`) -+ `dek je lya dua potenco` (10xx^2. = 100 -+ cent);

`kti(xex)ifo` (= `chi(xex)ifo`) -+ `dek je lya tryia potenco` (10xx^3. = 1000 -+ myilj);

`kti(xex)ipo` (= `chi(xex)ipo`) -+ `dek je lya kvara potenco` (10xx^4. = 1 0000 -+ dekmyilj);

`kti(xex)ico` (= `chi(xex)ico`) -+ `dek je lya sesa potenco` (10xx^6. = 100 0000 -+ myilyion);

`kti(xex)iro` = `kti(xex)iklo` (= `chi(xex)iro`) -+ `dek je lya nauha potenco` (10xx^9 = 10 0000 0000 -+ myilyiard) ,k.t.p.

..kutyime en naciay lyingvoy kay en Esperanto onyi eljparolyas nomoyn de chyiuy dyiqhyitay radyikoy krom nomo de radyiko por lya dyiqhyito de unuoy ,ekzemplye ,kvardyiqhyita (alyivorte ,kvarcifera) nombro 4365 prononciqhyas kun tryi radyikoy por dyiqhyitoy de myilyoy ,centoy kaj dekoy ,krom dyiqhyito de unuoy: KVARmilj TRyIcent SESdek KVyIN.

..sed en Eespa lyingvo eblyas kay sufyichyas prononci nur po unu radyiko je lya plyej maljgranda potenco por chyiu kvaro da dyiqhyitoy en muljtedyiqhyita nombro: jo Bo Vo Qo Mo kti(xex)ij(e)ys auh chi(xex)ij(e)ys – kvar(myilj) tryi(cent) ses(dek) kvyin unuoy. Sed eblas ankauh prononci unu radyikon senpere post lya nombra artyikolyo ‘jo’: jo (Jo) kti(xex)ip(e)ys (auh chi(xex)ip(e)ys ) Bo Vo Qo Mo (chi(xex)ij(e)ys).

..atentu ,ke en chyi tyiu okazo lya radyiko `kti(xex)ij+` (auh `chi(xex)ij+`) aperas je formo de plyuralya substantyivo kun fyinazho `+(e)ys`: 4365 -+ jo BoVoDZoMo kti(xex)ij(e)ys.

..kaj des plyi ,eblyas tute ne prononci yiuyn ajn dyiqhyitayn radyikoyn dyiversforme ,se uzyi substantyivon `j(e)hhi(xex)ij(e)` -+ `frakcia komo (auh punkto)` .en chyi tyiu okazo en keljkcifera nombro post cifero de unuoy sekvas frakcia komo (auh punkto) prononcata je syingulyara formo: 4365, (auh 4365.) -+ j(e)BVQM, (auh j(e)BVQM.) = jeBeVeQeMo (,)(j(e)hhi(xex)ij(e).

..por syignyi dekuman komon en dekuma lyitercifera nombro eblyas uzyi ne nur kutyiman komon (,) ,sed anhkauh maljgrandan substrekyitan lyatyinlyiteron `jchj` ,kyiu povas estyi uzata kaj kyielj frakcia komo .en nombray frakcioy eblyas aljdonyi alj nomoy de ciferoy ,kyiuy trovyiqhyas post lya frakcia komo ,lya konformayn nomoyn de dyiqhyitay radyikoy ,sed kun yinversa (negatyiva) potenciga sufyikso `+u(xex)u+` anstatauh lya sufyikso de rekta (pozyityiva) potenco `+i(xex)i+`:

9876543,21012345 = jRGZQMBVjktjDLJLDVBM = jRGZJMBVjchjDLJLDVBM (prononcu: jo RoGoZo (auh gLoGoZo) kti(xex)ipe (= chi(xex)ipe) QoMoBoVo kti(xex)ije (= chi(xex)ije) (,jhhi(jh)ie,) DoLoJoLo ktu(xex)upe (= chu(xex)upe) DoVoBoMo ktu(xex)uke (= chu(xex)uke.

..sufyikso de rekta potenco (+i(xex)i+) kun suplyementa konkretyiganta yindyikyilyo de unuoblya potenco (+l+) konformas alj lya esperanta muljtyiplyiganta sufyikso `+oblj+` (kaj yiufoje en substantyivyigyitay numeralyoy kun kolyektyiva prepozyicio -+ alj lya Esperanta kolyektyiva sufyikso `+op+`) kaj qhyi povas estyi uzata por kreyi dyiversayn deryivyitayn vortoyn:

(jo)di(xex)ilo -+ duoblye ,(jo)di(xex)ila -+ duoblya ,(jo)di(xex)ile -+ duoblyo;

(jo)vi(xex)ilo -+ tryioblye ,(jo)vi(xex)ila -+ tryioblya ,(jo)vi(xex)ile -+ tryioblo; i(xex)ile -+ oblyo.

..sufyikso de yinversa potenco (+u(xex)u+) kun lya sama suplyementa yindyikyilyo (+l+) konformas alj Esperanta dyivyidyiga (frakcia) sufyikso `+on+` kaj qhyi anhkauh povas estyi uzata por kreyi dyiversayn deryivyitayn vortoyn:

(je)du(xex)ule -+ duono; (je)vu(xex)ule -+ tryiono.

..pryincipo de numeralya nomado kaj skryibado per ciferoy estas egalya por chyiuy numeralyoy kaj konformay nombroy ,chyu por dekumay auh deksesumay ,chyu por syimplyay normalyay (ordyinaray) ,anormalyay auh myiksay ,konsyistantay elj entjjero plyus normalya frakcio kaj chyiam estas menciyinda kaj mencienda lya frakcia komo de konforma nombrosyistemo por ne myiskomprenyi ,ekzemplye ,necesas skryibyi kun lya frakcia komo yinter entjjera kaj frakcia partoy de lya nombro `du kaj duono`: 2,1/2 -+ j(e)do ye du(xex)ulo (plyi mallyonhge: (j)do ye duhulo = (j)doeduhulo).

..chyi tyie estas uzata tyielj nomata apartyiga (lyogyike plyusa) konjjunkcio `ye` (kun syignyifo `kaj` ,`plyus`) ,kyiu lyudas yiom alyian gramatyikan kaj lyogyikan rolyon ,olj antauhmenciita kunyiga (lyogyike syimyilya alj syigneto de muljtyiplyiko) konjjunkcio `yi` (konforma alj lya esperantay konjjunkcio `kaj` auh prepozyicio `kun`) .plyi qhyuste eblyas komprenyi dyiversayn syignyifoyn de preskauh syimyilyay konjjunkcioy ,uzante yilyin en dyiversay praktyikay kaj modelyay syituacioy ,ekzemplye ,uzante ambauh konjjunkcioyn en unu nomo de lya myiksa nombro tyielj: je do(h) ye lo(h) yi duulo(h) -+ du kaj unu duono: 2 + 1 x (1/2) = 2,1/2.

..orday (dyispozyiciay ,vyicmontray) numeralyoy anhkauh hhavas lya nombran artyikolyon kyielj lya kardyinalyay ,sed nur je rolyo de lya reduktyita prefyikso `j(o)+` ,kaj adjjektyivan fyinazhon `+a`: jeja -+ nulya; j(e)la -+ unua; j(e)da -+ dua; j(e)va -+ tryia; jekta (=jecha) -+ deka; jektela (=jechela) -+ dek+unua; j(e)dikta (=j(e)dicha) -+ dudeka; jektihita (jechihia) –+ centa; jedyktihita (=jedychihita) -+ ducenta; jektihifa (=jechihifa) -+ myilya.

..vershayne ,chyiuy chyi tyiuy teoryiay eljdyiroy shajnos alj komencantoy kyielj komplyikay ,sed dum konatyiqhyo kun praktyikay lyecionoy kaj kun realyay syituaciay ekzemplyoy chyion estos facilye komprenyite.

..necesas komprenyi ,ke numeralyoy ,numeroy ,nombroy kaj ciferoy estas tre yintyime lyigyitay kun jeltonoy (lyiteroy) ,kyion klyare eblyas ekvyidyi dum komparo de oryigyinalyay (kreyitay de lya auhtoro) grafyikazhoy de jeltonoj por desegnyi sur skryiba papero sono de lya parolyo kaj konforma unucifera nombro: .yilyi estas tute syimyilyay ,pro kio eblyas dyispozyicihi jeltonoyn en lya jeltonaro je ordo de kreskado de yilyiay nombray syignyifoy.